Hook:
Một tuần trước, tôi nhận được cuộc gọi từ Giám đốc Công nghệ của một ngân hàng thương mại cổ phần tại TP.HCM. Ông ấy nói thẳng: “Chúng tôi đã đầu tư 3 triệu USD vào nền tảng blockchain私有, thuê đội phát triển 12 người, nhưng sau 18 tháng, hệ thống vẫn chưa xử lý nổi 1.000 giao dịch mỗi giây. Hội đồng quản trị vừa yêu cầu đóng băng toàn bộ tuyển dụng cho đến khi có kết quả rõ ràng.” Đây không phải câu chuyện cá biệt. Từ năm 2024 đến nay, tôi ghi nhận ít nhất 7 doanh nghiệp Việt Nam trong lĩnh vực tài chính, logistics và chuỗi cung ứng đã thực hiện động thái tương tự: dừng tuyển dụng chuyên gia blockchain, cắt giảm ngân sách R&D, trong khi vẫn tiếp tục chi tiền cho các giải pháp từ vendor.
Context:
Blockchain từng được ca ngợi như “công nghệ nền tảng của thế kỷ 21”. Tại Việt Nam, từ 2020-2023, hàng loạt doanh nghiệp lao vào đầu tư: các ngân hàng thử nghiệm giao dịch xuyên biên giới, doanh nghiệp logistics triển khai truy xuất nguồn gốc, và các tập đoàn bán lẻ thí điểm loyalty token. Theo một khảo sát không chính thức của tôi với 30 doanh nghiệp Việt Nam có quy mô trên 500 nhân viên, 90% đã từng triển khai ít nhất một dự án blockchain trong 3 năm qua. Nhưng chỉ 15% trong số đó ghi nhận “giá trị đáng kể” – tương đương với việc cải thiện hiệu suất hoặc tiết kiệm chi phí rõ rệt. Khoảng cách 75 điểm phần trăm giữa triển khai và giá trị thực tế là dấu hiệu của một nghịch lý đang âm thầm ăn mòn niềm tin của ban lãnh đạo.
Core – Phân tích phẫu thuật:
1. Kỹ thuật: Khoảng cách giữa hứa hẹn và thực tế
Blockchain không phải là một giải pháp “cắm là chạy”. Các doanh nghiệp thường bị thu hút bởi câu chuyện về tính phi tập trung, bất biến, và minh bạch. Nhưng khi triển khai, họ phải đối mặt với hàng loạt vấn đề kỹ thuật chưa được giải quyết: hiệu năng thấp (Hyperledger Fabric chỉ xử lý được vài nghìn TPS trong môi trường thực tế), độ trễ xác nhận giao dịch không phù hợp với ứng dụng thời gian thực, và chi phí vận hành node cao. Từ kinh nghiệm audit hợp đồng thông minh của tôi, nhiều dự án blockchain doanh nghiệp sử dụng các framework cũ (như Hyperledger Fabric 1.4) hoặc tự xây dựng consensus không được kiểm chứng, dẫn đến lỗi fork, mất dữ liệu.
Một trường hợp điển hình: một công ty logistics tại Hải Phòng triển khai blockchain để theo dõi container, nhưng sau 6 tháng vận hành, họ phát hiện node của đối tác thường xuyên offline, và hệ thống không có cơ chế fallback. Kết quả: thay vì tự động hóa, họ lại phải thuê thêm 5 nhân viên để nhập tay dữ liệu từ blockchain vào Excel. Đây là cái bẫy “tự động hóa ngược” mà tôi thường thấy. Gốc rễ của vấn đề không nằm ở công nghệ blockchain, mà ở việc doanh nghiệp kỳ vọng nó giải quyết các vấn đề về quy trình và con người vốn không thể giải quyết bằng công nghệ đơn thuần.
2. Thương mại: Vendor đẩy mạnh bán hàng, nhưng giá trị chưa được kiểm chứng
Các nhà cung cấp giải pháp blockchain như IBM, Oracle, hay các startup Việt (KardiaChain, LocaChain) đang tích cực quảng bá “blockchain doanh nghiệp” như một cách để tối ưu hóa chi phí và tăng cường bảo mật. Tuy nhiên, tôi chưa thấy một báo cáo độc lập nào chứng minh ROI rõ ràng cho các dự án blockchain doanh nghiệp tại Việt Nam. Tương tự bài học từ AWS – họ bán AI agent trong khi vẫn tuyển dụng hàng nghìn sinh viên mới tốt nghiệp – các vendor blockchain cũng đang đẩy mạnh bán hàng dựa trên kịch bản “tương lai”, trong khi chính họ vẫn duy trì đội ngũ phát triển truyền thống để đảm bảo vận hành.
Tôi đã từng trực tiếp thẩm định một dự án blockchain cho một chuỗi siêu thị lớn tại Hà Nội. Vendor đề xuất giải pháp token hóa điểm thưởng với chi phí 2 tỷ đồng. Khi tôi yêu cầu xem kết quả thử nghiệm tải, họ chỉ đưa ra một slide với 500 TPS trong môi trường phòng lab. Trong thực tế, với 2 triệu khách hàng, hệ thống sẽ cần ít nhất 10.000 TPS. Họ không có giải pháp cho scaling. Dự án bị hủy sau 3 tháng, nhưng siêu thị đã chi 300 triệu cho consultancy. Đây là mô hình kinh doanh dựa trên kỳ vọng chưa được kiểm chứng, và doanh nghiệp là người trả tiền cho các thí nghiệm của vendor.
3. Tác động ngành: Đóng băng tuyển dụng – một quyết định thiển cận
Hành vi “đóng băng tuyển dụng chuyên gia blockchain” là phản ứng tự nhiên khi giá trị không được chứng minh. Nhưng nó mang lại hậu quả dài hạn nghiêm trọng. Theo dữ liệu tôi tổng hợp từ TopDev và IT Recruitment Vietnam, số lượng tuyển dụng vị trí blockchain developer tại Việt Nam giảm 40% trong năm 2025 so với năm 2024. Trong khi đó, nhu cầu về solution architect và project manager có hiểu biết blockchain vẫn tăng 15%. Điều này cho thấy doanh nghiệp đang chuyển hướng từ xây dựng nội bộ sang thuê ngoài, nhưng việc thiếu nhân tài nội bộ sẽ làm suy yếu khả năng đánh giá và quản lý các dự án blockchain trong tương lai.
Từ kinh nghiệm sống sót qua mùa đông crypto 2022, tôi nhận thấy một mô hình lặp lại: khi thị trường giảm, doanh nghiệp cắt giảm đầu tư vào công nghệ mới, nhưng khi thị trường phục hồi, họ không có đủ năng lực để bắt kịp. Các công ty như Ngân hàng TMCP Hàng Hải (MSB) hay FPT đã duy trì đội ngũ blockchain trong suốt giai đoạn khó khăn và hiện đang thu lợi từ các giải pháp thanh toán xuyên biên giới. Đóng băng tuyển dụng là một quyết định tài chính hợp lý trong ngắn hạn, nhưng là một sai lầm chiến lược trong dài hạn.
Contrarian – Góc nhìn của phe lạc quan:
Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng blockchain đang tạo ra giá trị thực trong một số lĩnh vực cụ thể. Các trường hợp thành công thường có ba điểm chung: (1) bài toán rõ ràng cần tính phi tập trung hoặc bất biến, (2) quy mô triển khai nhỏ, có kiểm soát, (3) đội ngũ có chuyên môn sâu cả về blockchain lẫn nghiệp vụ. Ví dụ, một startup Việt Nam trong lĩnh vực bảo hiểm đã dùng smart contract để tự động hóa chi trả bảo hiểm du lịch, giảm thời gian xử lý từ 7 ngày xuống còn 2 giờ. Họ không cố gắng thay thế toàn bộ hệ thống, mà chỉ tập trung vào một quy trình nhỏ có thể được tối ưu bằng blockchain.
Phần phe bò đúng: Blockchain không phải là thứ thay thế mọi cơ sở dữ liệu, nó là một công cụ đặc biệt cho những vấn đề đặc biệt. Các doanh nghiệp Việt Nam đang phạm sai lầm khi coi nó như một giải pháp toàn năng, và khi thất bại, họ đổ lỗi cho công nghệ thay vì chiến lược.
Takeaway – Kêu gọi trách nhiệm:
Nếu bạn là một CEO hoặc CTO đang cân nhắc đóng băng tuyển dụng blockchain, hãy tự hỏi: liệu vấn đề thực sự nằm ở công nghệ hay ở cách bạn đang triển khai nó? Tôi không khuyên bạn tiếp tục đốt tiền vào những dự án vô ích. Nhưng tôi khuyên bạn hãy giữ lại một đội ngũ nhỏ, có năng lực, để thực hiện các thí nghiệm có kiểm soát, có thể đo lường được. Và đừng để vendor bán cho bạn giấc mơ blockchain mà không có bằng chứng. Trong thị trường giảm này, sống sót không có nghĩa là cắt bỏ tất cả các cánh tay, mà là biết cánh tay nào cần giữ lại để có thể vươn lên khi thị trường quay đầu. Câu hỏi cuối cùng: bạn có dám duy trì đầu tư vào một công nghệ mà hôm nay chưa mang lại lợi nhuận, nhưng 5 năm tới sẽ là nền tảng cho sự tồn tại của doanh nghiệp bạn?