Tôi từng nhìn thấy một hàm emergencyWithdraw nằm im trong hợp đồng của một dự án vừa huy động 100 triệu USD. Hàm đó không xuất hiện trong tài liệu giới thiệu. Không xuất hiện trong báo cáo kiểm toán. Cũng không xuất hiện trong bất kỳ bài đăng nào của đội ngũ trên mạng xã hội. Nhưng nó tồn tại, chỉ chờ một người gọi nó. Backdoor không bao giờ là lỗi, là chủ ý. Khi tôi đưa bằng chứng cho ban lãnh đạo quỹ, họ hỏi tôi có chắc không. Họ nói đội ngũ này có cố vấn rất lớn, có quỹ đầu tư rất nổi tiếng, có báo cáo audit từ một công ty uy tín. Tôi nói: anh có thể thuê một công ty uy tín để kiểm tra chiếc két, nhưng nếu chiếc két do chính chủ két thiết kế, người có chìa khóa phụ vẫn vào được. Quỹ đã hủy khoản đầu tư 500 ETH. Hai tháng sau, dự án sụp đổ.
Thị trường hiện tại đang tăng. Bitcoin lập đỉnh, altcoin nối dài, TVL trên các giao thức DeFi tăng nhanh. Nhà đầu tư mới đổ vào, mang theo kỳ vọng lớn. Họ không hỏi cách hoạt động của hợp đồng thông minh. Họ hỏi khi nào lên sàn. Họ không đọc mã nguồn. Họ đọc biểu đồ. Tôi không đổ lỗi cho họ. Ai cũng sợ bỏ lỡ. Nỗi sợ đó được thiết kế bởi chính các dự án. Một giao thức vừa huy động hàng trăm triệu USD, vừa ra mắt chương trình khuyến khích thanh khoản, vừa đăng tweet với những từ như “an toàn”, “audit”, “phi tập trung”. Người bình thường không có lý do gì để nghi ngờ. Họ nhìn thấy tên tuổi lớn, thấy quỹ đầu tư nổi tiếng, thấy những nhận định tích cực từ người có ảnh hưởng. Họ không nhìn thấy dòng code có thể lấy đi toàn bộ số tiền của mình.
Nhưng tôi có lý do. Tôi đã làm công việc đọc hợp đồng suốt nhiều năm. Tôi đã thấy nhóm phát triển giấu lỗi đằng sau lời nói hay. Tôi đã thấy người kiểm toán bỏ sót vì họ được trả tiền để nhanh chóng đưa ra kết luận, không phải để bảo vệ nhà đầu tư. Và tôi đã từng đứng ở phía bên kia: người dùng tin tưởng một chiếc hợp đồng cười. 20 ETH mất vì một chiếc hợp đồng cười. Câu nói đó nghe có vẻ châm biếm, nhưng đó là một trong những bài học đắt giá nhất trong đời tôi.
Năm 2020, tôi mất 20 ETH vào YAM Finance. Tôi đọc whitepaper. Tôi đọc các tweet của đội ngũ. Tôi thấy TVL tăng, thấy cộng đồng sôi động, thấy những người có ảnh hưởng nói rằng đây là tương lai. Tôi không đọc kỹ hợp đồng. Chỉ sau 36 giờ, một lỗi trong quá trình tái cơ cấu khiến toàn bộ hệ thống sụp đổ. Tôi không kịp rút. 20 ETH tan biến trong một dòng code. Không có hacker, không có kẻ xấu, không có lời đe dọa. Chỉ có một chiếc hợp đồng được xây dựng vội vã trong cơn sốt. Nó cười, và tôi trả tiền.
Từ đó, tôi không tin vào bất kỳ dự án nào chỉ vì nó lớn. Dự án càng huy động nhiều tiền, càng cần được kiểm tra kỹ. Không phải vì họ xấu, mà vì họ có động cơ để giữ mọi thứ trông đẹp đẽ. Khi một hợp đồng chứa một hàm mint không giới hạn, khi một admin có thể thay đổi toàn bộ quy tắc, khi một multisig nằm trong tay vài người, thì mọi báo cáo audit đều chỉ là một mẩu giấy in dòng chữ “không phát hiện rủi ro nghiêm trọng”. Tôi đã đọc nhiều báo cáo như vậy. Tôi cũng từng viết những bản nhận định cho quỹ, và tôi biết một sự thật: audit không phải là giấy chứng nhận an toàn tuyệt đối. Audit chỉ là một bức ảnh chụp một thời điểm, và bức ảnh có thể được dàn dựng.
Hãy nhìn vào cấu trúc quyền lực trong hợp đồng. Ai có thể mint token? Ai có thể nâng cấp logic? Ai có thể tạm dừng rút tiền? Ai có thể thay đổi phí? Nếu câu trả lời không nằm trong tay người dùng, bạn đang gửi tiền vào tài khoản của người khác. Tôi thường xuyên thấy các dự án mô tả nhóm phát triển là “ẩn danh nhưng đáng tin” hoặc “doxxed nhưng không rõ ràng”. Trong một hệ thống tài chính, sự mập mờ về quyền lực không phải là lỗi vận hành. Nó là một tín hiệu đỏ.
Tôi từng gặp một trường hợp như thế với BlockVault, một dự án ICO được quảng bá rất rầm rộ. Hợp đồng có một hàm khẩn cấp. Nghe thì vô hại. Nhưng khi đọc kỹ, hàm đó cho phép đội ngũ rút toàn bộ ETH sau ba mươi ngày. Không có điều kiện, không có danh sách trắng, không có lý do chính đáng. Tôi gọi đó là backdoor. Họ gọi đó là kế hoạch dự phòng. Ngôn ngữ khác nhau, nhưng mã nguồn không nói dối. Backdoor không bao giờ là lỗi, là chủ ý.
Quản trị cũng vậy. DAO từng là một ý tưởng đẹp: cộng đồng nắm quyền, quyết định minh bạch, không một nhóm nào chiếm ưu thế. Thực tế, delegation đã đưa DAO đi hướng ngược lại. Người dùng quá bận, quá lười hoặc quá ít thông tin để tự bỏ phiếu. Họ ủy quyền cho một KOL, một quỹ đầu tư hoặc một địa chỉ ví có nhiều token. Rồi quyền lực tập trung vào một nhóm nhỏ. Nhóm đó không cần sở hữu token để kiểm soát giao thức; họ chỉ cần nhận được sự ủy quyền từ những người tin tưởng họ. Đến khi một đề xuất mang lại lợi ích cho nhóm đó xuất hiện, những người dùng đã trao quyền không còn cách nào phản đối. Governance trở thành một tấm mặt nạ cho sự tập trung quyền lực.
Trong chu kỳ này, tôi cũng thấy câu chuyện RWA trở lại. RWA on-chain được quảng bá như cầu nối giữa tài chính truyền thống và blockchain. Nhưng sau nhiều năm phân tích, tôi tin rằng các tổ chức truyền thống không cần public chain của bạn. Họ cần kiểm soát danh tính, cần tuân thủ pháp luật, cần khả năng đóng băng tài sản khi có lệnh từ tòa án. Nếu anh đặt những yêu cầu đó lên chuỗi công khai, anh không tạo ra một thị trường phi tập trung. Anh tạo ra một cơ sở dữ liệu có token. Điều đó không tệ, nhưng rủi ro của nó hoàn toàn khác. Một giao thức có thể hoạt động tốt, vẫn không tránh khỏi việc bị đóng băng, bị phong tỏa, bị thay đổi bởi một thực thể bên ngoài. Nếu bạn không chấp nhận điều đó, bạn đang mua một câu chuyện sai.
Tầng 2 cũng không ngoại lệ. Sau bản nâng cấp Dencun, các rollup tận dụng dữ liệu blob với chi phí rẻ. Nhưng nguồn dữ liệu này không vô hạn. Khi nhu cầu tăng, phí blob có thể tăng rất nhanh. Trong vòng hai năm tới, nếu công suất blob bão hòa, chi phí vận hành của các rollup có thể tăng gấp đôi. Lúc đó, các dự án sẽ phải chọn giữa bảo mật và chi phí. Nếu họ cắt giảm trình sắp xếp, giảm thời gian thử thách hoặc dùng những mô hình yếu hơn để tiết kiệm gas, người dùng sẽ trả giá. Kỹ thuật có thể tốt hơn, nhưng kinh tế học luôn tìm ra lỗ hổng.
Tôi không muốn bài viết này bị hiểu nhầm thành một bài hô hào rút khỏi DeFi. Phe bò trong thị trường hiện tại có những lý lẽ không sai. ETF Bitcoin được phê duyệt, các quỹ đầu tư lớn tham gia, hạ tầng kỹ thuật trưởng thành hơn. Nhiều nhóm phát triển thực sự nghiêm túc. Họ viết tài liệu, công bố kết quả kiểm toán, sử dụng phần mềm nhiều chữ ký, tổ chức chương trình bug bounty. Họ có thể không cần quỹ của tôi, nhưng họ đang làm đúng. Sự phát triển của thị trường tạo ra nguồn lực để nâng cao chất lượng sản phẩm. Điều đó có thật.
Nhưng chính vì điều đó có thật, tôi càng cẩn thận hơn. Một thị trường tăng không phân biệt đúng sai. Một dự án vô dụng vẫn có thể tăng giá gấp mười lần trong ba tháng. Một token không có doanh thu vẫn có thể được giao dịch sôi động. Khi mọi thứ đều được đẩy lên, khả năng nhận biết rủi ro của nhà đầu tư bị tê liệt. Họ nhìn thấy lợi nhuận trước mắt, nghe thấy lời hứa về tương lai, và quên rằng backdoor không bao giờ là lỗi, là chủ ý. Nếu một dự án có một hàm rút tiền ngầm, nó không xuất hiện để phòng thân. Nó xuất hiện vì một ai đó muốn dùng nó.
Người ta thường hỏi tôi làm sao biết một dự án an toàn. Tôi không có câu trả lời ngắn. Nhưng tôi có một câu hỏi tôi luôn bắt đầu: ai hưởng lợi từ cấu trúc này? Nếu quyền lực nằm trong tay một nhóm nhỏ, nhóm đó có thể hưởng lợi từ việc giữ im lặng. Nếu quyền lực nằm rải rác, rủi ro bị khai thác sẽ thấp hơn. Nếu một giao thức quảng bá sự phi tập trung nhưng đội ngũ có admin key nằm trên một ví nóng, tôi không cần đọc thêm tài liệu. Tôi đã thấy đủ. Trước khi đầu tư vào bất cứ thứ gì, hãy dành ba mươi phút để hỏi những câu đơn giản. Anh không cần biết Solidity. Anh chỉ cần đủ khiêm tốn để thừa nhận rằng anh cần người khác đọc giúp.
20 ETH mất vì một chiếc hợp đồng cười. Tôi sẽ không bao giờ để điều đó xảy ra lần nữa. Và tôi cũng không muốn anh trải qua điều đó. Vì vậy, hãy đối xử với mọi cơn sốt giống như một cuộc điều tra pháp y. Đừng vội tin lời mô tả, đừng vội nhìn vào TVL, đừng vội nhìn vào logo đẹp. Hãy hỏi ai nắm chìa khóa. Nếu không có câu trả lời, đó chính là câu trả lời. Cơn sốt sẽ qua đi, và những chiếc hợp đồng không ai đọc sẽ nằm lại. Đừng để tên anh nằm trong danh sách những người trả tiền cho một trò đùa.