Ethereum và câu hỏi ai quyết định giao dịch lên chuỗi
Phạm Thủy
MEV-Boost đang xử lý phần lớn block Ethereum. Phần lớn validator chọn thuê ngoài quyền xây block. Hệ quả: một nhóm builder có thể quyết định giao dịch nào được đưa vào blockchain. Không phải cộng đồng. Không phải validator. Một nhóm nhỏ người vận hành cơ sở hạ tầng có quyền đó. Đây là vấn đề.
Một bài phân tích gần đây đặt câu hỏi: ai quyết định một giao dịch Ethereum được lên chuỗi? Bài viết không trả lời. Nó không đưa ra giải pháp, không có mã nguồn, không có dữ liệu mới. Nó chỉ đặt câu hỏi và bỏ ngỏ. Nhưng câu hỏi đó mở lại một chiếc hộp mà cộng đồng Ethereum đã cố đóng từ năm 2022.
Sau khi OFAC trừng phạt Tornado Cash, một số builder bắt đầu lọc địa chỉ bị đánh dấu. Người dùng không nhìn thấy điều này trong giao diện ví. Nhưng nó tồn tại trong pipeline xây block. Một đường kiểm duyệt kỹ thuật đã xuất hiện. Nó không nằm trong mã nguồn Ethereum. Nó nằm ở lớp hạ tầng ngoài giao thức.
Từ góc nhìn kỹ thuật, câu hỏi này thuộc về tầng đồng thuận. Ethereum hiện dùng mô hình tách proposer và builder. Validator xác nhận block. Builder chọn giao dịch và xây block. MEV-Boost là cầu nối để validator thuê ngoài công việc đó. Vì thuê ngoài mang lại lợi nhuận cao hơn, phần lớn validator chọn dùng MEV-Boost. Hệ quả là quyền lực dịch chuyển từ hàng trăm nghìn validator sang một nhóm nhỏ builder và relay.
Nếu builder muốn loại một giao dịch khỏi block, họ làm được. Nếu validator muốn tự xây block để kiểm tra, họ mất phần MEV. Thị trường tự kỷ luật theo hướng tập trung. Không cần lệnh từ chính phủ. Không cần sửa đổi luật. Chỉ cần một cơ chế khuyến khích tài chính. Đó là cách quyền lực di chuyển trong hệ thống phi tập trung. Nó không dùng vũ lực. Nó dùng lợi nhuận.
Cộng đồng kỹ thuật từng đề xuất Inclusion Lists. Ý tưởng rất rõ ràng: validator có quyền ép builder đưa một số giao dịch vào block. Điều này giúp ngăn builder lọc bỏ giao dịch theo ý muốn. Nghe thì đơn giản. Nhưng nó chưa bao giờ được triển khai trên mainnet. Lý do không chỉ là kỹ thuật. Inclusion Lists thay đổi toàn bộ nền kinh tế MEV. Builder mất quyền kiểm soát block. Relay mất vai trò trung gian. Validator phải tính lại lợi nhuận. Khi một đề xuất chạm vào dòng tiền, nó sẽ bị trì hoãn.
Điểm mấu chốt mà bài viết gốc không nói ra: giao thức không thể phân biệt giao dịch hợp lệ và bất hợp lệ. Một hợp đồng thông minh chỉ thực thi mã lệnh. Nó không biết OFAC là gì. Nó không hiểu lệnh trừng phạt của Mỹ. Nếu viết quy tắc chứa tất cả giao dịch, bạn đẩy mọi validator Mỹ vào thế vi phạm luật. Nếu viết quy tắc lọc theo danh sách đen, bạn đưa OFAC vào giao thức. Không có lựa chọn thứ ba trong code. Đây không phải bài toán kỹ thuật. Đây là xung đột giữa mô hình phi tập trung và mô hình quản lý nhà nước.
Nhiều nhà đầu tư bán lẻ nghĩ Ethereum phi tập trung vì có hàng trăm nghìn validator. Quan sát đó đúng về số lượng, sai về quyền lực. Số lượng validator không quyết định mức độ phi tập trung. Số lượng builder, relay và nhà cung cấp hạ tầng mới quyết định. Đám đông nhìn vào TVL, giá ETH và số dòng code trên GitHub. Họ không nhìn vào một câu hỏi duy nhất: nếu một giao dịch bị chặn, ai có thể can thiệp? Smart money không hỏi câu đó trên Twitter. Họ kiểm tra danh sách relay. Họ đọc chính sách tuân thủ của builder lớn. Họ xem Lido và Coinbase đứng ở đâu. Hai tổ chức này nắm lượng stake lớn. Khi họ nói rằng họ tuân thủ pháp luật, điều đó có nghĩa là một phần quan trọng của mạng sẽ lọc giao dịch theo yêu cầu của cơ quan Mỹ. Không cần ép buộc. Chỉ cần rủi ro pháp lý.
Từ góc nhìn quy định, tình huống này còn phức tạp hơn. OFAC yêu cầu thực thể Mỹ không cung cấp dịch vụ thực chất cho thực thể bị trừng phạt. Nếu validator Mỹ bị giao thức ép chứa giao dịch của địa chỉ bị trừng phạt, họ phải chọn giữa luật và giao thức. Đây không phải kịch bản giả định. Đây là xung đột đã tồn tại. Nó chỉ chờ một sự kiện cụ thể kích hoạt. Ở châu Âu, MiCA tạo thêm lớp nghĩa vụ tuân thủ cho nhà cung cấp dịch vụ tiền mã hóa. Nút và validator có thể bị cuốn vào phạm vi điều chỉnh. Khi luật pháp và giao thức mâu thuẫn, ai trả chi phí? Không phải nhà lập pháp. Không phải nhà phát triển. Là người nắm giữ ETH và người dùng DeFi.
Thị trường hiện tại đang tăng. FOMO đang quay lại. Nhưng chính trong giai đoạn này, lỗi kỹ thuật cấu trúc thường bị che giấu. Năm 2018, tôi mất toàn bộ khoản đầu tư vào Basis. Trước khi đầu tư, tôi đã chạy thử hợp đồng trên testnet. Tôi vẫn bỏ sót lỗi cấu trúc làm sụp đổ toàn bộ mô hình. Bài học: khi một hệ thống có quyền lực ngầm, nhìn vào bề ngoài không đủ. Năm 2020, tôi cung cấp thanh khoản cho Uniswap và mất một phần vốn vì impermanent loss. Tôi viết bot mô phỏng lại toàn bộ chiến lược. Kết luận: chỉ khi phí giao dịch đủ lớn, rủi ro mới được bù đắp. Những bài học đó dạy tôi một thói quen: tìm nơi quyền lực thực sự nằm, không phải nơi mọi người nói nó nằm.
Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi, tôi luôn bắt đầu bằng một câu hỏi: ai có quyền ghi dữ liệu? Trong blockchain, câu trả lời là validator. Trong Ethereum MEV-Boost, quyền đó đã được ủy thác cho builder. Khi một hệ thống chuyển quyền ghi dữ liệu sang một nhóm nhỏ, rủi ro kiểm duyệt không còn là lý thuyết. Nó trở thành một tham số vận hành. Bạn có thể không nhìn thấy nó trong một ngày. Nhưng nó ở đó.
Và đây là phần phản trực giác. Nếu cộng đồng đẩy mạnh chống kiểm duyệt lên cấp giao thức, rủi ro có thể tăng thay vì giảm. Các nhà lập pháp có thể coi Ethereum là hệ thống có chủ đích đối đầu. Điều đó có thể kích hoạt phản ứng mạnh hơn từ chính phủ. Ngược lại, nếu Ethereum giữ trạng thái lọc mờ như hiện tại, giá trị cốt lõi của nó bị xói mòn từ từ. Không ai muốn xây dựng ứng dụng tài chính trên một mạng mà giao dịch có thể bị loại bỏ theo danh sách đen không công bố. Hai kịch bản đều xấu. Kịch bản tốt hơn chỉ xuất hiện khi có một lớp công cụ mới, chẳng hạn bằng chứng tuân thủ hoặc giải pháp bảo mật có chọn lọc. Nhưng lớp đó chưa tồn tại.
Nếu nhìn vào hệ sinh thái, tác động dài hạn không nằm ở giá ETH. Nó nằm ở vị thế của Ethereum trong chuỗi giá trị. DeFi phụ thuộc vào khả năng giao dịch lên chuỗi mà không cần xin phép. Nếu Ethereum không thể đảm bảo điều đó ở tầng giao thức, DeFi vẫn hoạt động, nhưng với một chi phí niềm tin tăng dần. Mỗi giao dịch bị chặn là một vết nứt. Mỗi builder từ chối một địa chỉ là một bài kiểm tra. Hầu hết người dùng không nhìn thấy những vết nứt đó cho đến khi một vụ việc lớn xảy ra. Đến lúc đó, họ sẽ ngạc nhiên. Nhưng những người làm dữ liệu như tôi không ngạc nhiên. Họ đã thấy nó trong cấu trúc.
Một điểm ít ai để ý: Layer 2 cũng chịu ảnh hưởng. Mọi giao dịch Layer 2 cuối cùng đều neo về Ethereum. Nếu tầng chốt này bị kiểm duyệt, toàn bộ hệ sinh thái Layer 2 sẽ mất nền tảng. Vì vậy, các đội ngũ phát triển Layer 2 có lý do để theo dõi sát cuộc tranh luận này. Họ không thể tự xây một lớp an toàn bên trên một lớp có kiểm duyệt ngầm. Họ có thể chọn một chain khác thân thiện với quy định hơn. Nhưng nếu họ làm vậy, họ từ bỏ người dùng toàn cầu. Đây là bài toán khó.
Trong lúc Ethereum phân vân, các L1 khác có thể tận dụng. Solana đang chọn hướng tốc độ và chi phí thấp. Các chain được phép có thể đặt khẩu hiệu tuân thủ ngay từ tầng giao thức. Nếu dòng vốn tổ chức chuyển hướng sang các mạng thân thiện với quy định, Ethereum sẽ mất một phần nhu cầu. Ngược lại, nếu Ethereum đánh mất niềm tin về quyền tự do giao dịch, một bộ phận người dùng có thể dịch chuyển sang các mạng tập trung hơn nhưng minh bạch hơn về quy tắc. Không có kịch bản nào miễn phí.
Có ba tín hiệu tôi theo dõi. Một: một EIP liên quan đến quy tắc chứa giao dịch xuất hiện trong cuộc họp All Core Devs. Nếu có mã số EIP cụ thể, cuộc tranh luận chuyển từ lý thuyết sang lộ trình. Hai: một địa chỉ bị OFAC đánh dấu tương tác với một giao thức lớn. Chỉ cần một sự kiện như vậy, chủ đề này sẽ trở thành tiêu điểm. Ba: chính sách của Lido và Coinbase về việc lọc giao dịch. Nếu họ công khai từ chối tuân thủ, thị trường sẽ phải định giá lại rủi ro. Nếu họ công khai tuân thủ, cuộc tranh luận sẽ chuyển sang cách bảo vệ người dùng.
Trong một bull market, những câu chuyện như thế này thường bị gạt sang lề. Giá tăng, funding rate dương, TVL tăng. Nhà đầu tư mới nhìn thấy lợi nhuận, không nhìn thấy hạ tầng. Nhưng chính khi mọi người không quan tâm, cấu trúc hư hỏng sẽ phát triển. Tôi đã thấy điều đó trong ICO, trong DeFi Summer và trong sự sụp đổ của FTX. Sau FTX, tôi ngừng giao dịch dựa trên niềm tin. Tôi chỉ giao dịch dựa trên dữ liệu on-chain, funding rate và cấu trúc hạ tầng. Câu chuyện này cũng cần được xử lý theo cách đó.
Câu hỏi thật sự không phải là ai quyết định một giao dịch lên chuỗi. Câu hỏi thật sự là cộng đồng có sẵn sàng trả giá để trả lời câu hỏi đó hay không. Nếu một giao dịch nổi tiếng bị chặn trong quý tới, cuộc tranh luận này sẽ bùng nổ. Nếu không, nó sẽ chìm xuống đáy bảng tin. Nhưng nút thắt vẫn còn đó. Tôi đang theo dõi danh sách OFAC, biên bản cuộc họp All Core Devs và chính sách của các relay. Khi thị trường chỉ nhìn vào biểu đồ giá, tôi nhìn vào ai giữ cánh cửa. Cánh cửa đó không tự mở.
Là một người làm options, tôi coi đây là rủi ro đuôi không thể định giá bằng mô hình Black-Scholes. Không có hợp đồng quyền chọn nào hedge được một câu hỏi chưa có lời giải. Bạn chỉ có thể chọn đứng ở đâu trước khi câu hỏi đó được trả lời. Tôi chọn đứng ở phía dữ liệu. Còn bạn?