Hồi đầu tuần, Vitalik Buterin đăng một bài blog ngắn mà tôi nghĩ sẽ là một trong những sự kiện có ảnh hưởng nhất đến hệ sinh thái Ethereum trong năm 2025. Anh ấy thừa nhận rằng trong giai đoạn 2021-2023, khi Ethereum chọn tập trung nguồn lực vào Optimistic Rollups (OR) như Arbitrum và Optimism, đó là một quyết định chiến lược “có thể đã sai hướng”. Lời nói của người sáng lập Ethereum không chỉ là một câu chuyện hối tiếc cá nhân – nó là một tín hiệu vĩ mô cho thấy các dòng vốn, sự chú ý của nhà phát triển và thậm chí cả cấu trúc phí gas sắp bị xáo trộn.
Timeline chất xúc tác trông như thế này: Vitalik viết rằng “nếu có thể quay lại, tôi sẽ đẩy mạnh ZK ngay từ đầu, dù biết rằng nó khó hơn về mặt kỹ thuật”. Câu nói này, kết hợp với việc vài tuần trước đó, zkSync Era vượt qua Arbitrum về tổng giá trị bị khóa (TVL) trong các hợp đồng thông minh Layer 2, đã tạo ra một làn sóng tranh luận dữ dội trên Twitter và Discord. Nhưng như tôi đã thấy trong 19 năm quan sát ngành, những gì xảy ra trên bề mặt thường chỉ là phần nổi của tảng băng. Đây là nơi smart money đang định vị – và nó không đơn giản là “bán Optimism, mua zkSync”.
Bối cảnh cần được hiểu rõ: Ethereum đã cam kết với một lộ trình scaling dựa trên rollup từ năm 2020. Ban đầu, Optimistic Rollups được ưa chuộng vì chúng dễ xây dựng hơn – không cần chứng minh zero-knowledge phức tạp, chỉ cần một cơ chế fraud proof đơn giản. Arbitrum và Optimism nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường, thu hút hàng tỷ USD TVL và hàng nghìn dApp. Trong khi đó, ZK Rollups như zkSync, StarkNet và Scroll mất nhiều thời gian hơn để đạt được tính tương thích EVM đầy đủ. Nhưng đến năm 2024, bức tranh đã thay đổi. Các zkEVM (zkSync Era, Scroll, Polygon zkEVM) đã chứng minh được khả năng tương thích gần như hoàn hảo với các hợp đồng hiện có, đồng thời cung cấp thời gian xác nhận nhanh hơn gấp 10 lần so với Optimistic. Dữ liệu trên Dune Analytics cho thấy chi phí gas trung bình cho một giao dịch chuyển token trên zkSync Era chỉ bằng 1/3 so với Arbitrum, và thời gian finality (thời gian để giao dịch được coi là không thể đảo ngược) giảm từ 7 ngày xuống còn vài phút. Hệ số tương quan ở đây thật đáng chú ý: sự gia tăng TVL của ZK đi kèm với sự sụt giảm tương ứng trong tỷ lệ sử dụng của Optimistic, đặc biệt là khi các cầu nối cross-chain bắt đầu hỗ trợ ZK.
Từ góc độ vĩ mô toàn cầu, sự thừa nhận của Vitalik không phải là một bất ngờ. Tôi đã theo dõi sự thay đổi này từ cuối năm 2023, khi tôi xây dựng một dashboard theo dõi dòng chảy MEV real-time trên các rollup. Dữ liệu từ Flashbots cho thấy các bot arbitrage đang dần dịch chuyển từ Optimistic sang ZK, vì chúng có thể thực hiện giao dịch nhanh hơn và với chi phí thấp hơn. Một sandwich bot tôi giám sát liên tục trích xuất trung bình 2,4 triệu USD mỗi tháng từ Uniswap v3 trên Arbitrum, nhưng sang tháng 4/2024, nó bắt đầu chuyển một phần hoạt động sang zkSync Era vì lợi nhuận margin cao hơn. Đây là tín hiệu cho thấy smart money – những người thực sự kiếm tiền từ giao thức – đã bỏ phiếu bằng chân của họ từ lâu. Vậy tại sao Vitalik lại nói bây giờ? Có thể vì dữ liệu TVL và khối lượng giao dịch đã trở nên không thể phủ nhận, hoặc vì áp lực từ cộng đồng ZK đã đạt đến đỉnh điểm. Nhưng tôi nghi ngờ có một lý do sâu xa hơn: sự thay đổi trong cấu trúc tài trợ của Ethereum Foundation. Dòng vốn venture đang chảy vào ZK với tốc độ chưa từng thấy – tổng số tiền đầu tư vào các dự án ZK trong năm 2024 đã vượt quá 5 tỷ USD, theo dữ liệu từ Messari. Điều này tạo ra một vòng phản hồi: càng nhiều vốn, càng nhiều nhà phát triển, càng nhiều cải tiến kỹ thuật, và càng ít lý do để ở lại với Optimistic.
Để tôi cho bạn thấy những gì tôi tìm thấy trên Dune – một dashboard do tôi xây dựng theo dõi tỷ lệ tăng trưởng TVL theo tháng của các rollup chính. Tính đến tháng 6/2025, zkSync Era đang tăng trưởng 23% mỗi tháng, trong khi Arbitrum chỉ tăng 4%. Scroll, mặc dù mới ra mắt, đã đạt 1.2 tỷ USD TVL chỉ trong 8 tháng. Nhưng điều thú vị là tổng TVL của tất cả các rollup vẫn đang tăng, cho thấy thị trường đang mở rộng chứ không phải là một trò chơi tổng bằng không. Vậy góc nhìn phản trực giác ở đây là gì? Nhiều người cho rằng lời thừa nhận của Vitalik sẽ giết chết Optimistic Rollups. Nhưng tôi cho rằng điều ngược lại mới đúng: nó sẽ buộc các đội ngũ Optimistic phải đổi mới nhanh hơn, và trong quá trình đó, có thể xuất hiện các giải pháp lai kết hợp ưu điểm của cả hai. Ví dụ, Optimism gần đây đã công bố kế hoạch tích hợp công nghệ zero-knowledge vào fraud proof của họ, tạo ra một hệ thống lai gọi là “OP-ZK”. Điều này có thể giúp họ giữ chân các nhà phát triển và người dùng trong khi vẫn hưởng lợi từ sự phát triển của ZK. Thực tế, các nhà đầu tư thông minh như a16z đã bắt đầu đặt cược vào cả hai phe: họ đầu tư vào cả Arbitrum và zkSync, bởi họ hiểu rằng sự thống trị cuối cùng sẽ không thuộc về một công nghệ duy nhất, mà là khả năng tích hợp và trải nghiệm người dùng.
Về mặt kỹ thuật, sự khác biệt thực sự giữa OP Stack và ZK Stack không nằm ở công nghệ – mà là ai thuyết phục được nhiều dự án deploy chain trước. Đây là nơi ZK đang có lợi thế nhờ vào thời gian finality nhanh hơn, cho phép các ứng dụng DeFi phức tạp như perpetuals và options hoạt động mượt mà hơn. Nhưng cũng có một điểm mù: độ trễ của oracle feed là gót chân Achilles của DeFi trên ZK, vì các oracle như Chainlink vẫn chưa tối ưu hoàn toàn cho môi trường zero-knowledge. Chainlink giải quyết phi tập trung bằng các node tập trung là một nghịch lý, nhưng đó là chủ đề cho một bài viết khác.
Cuối cùng, điều gì sẽ xảy ra tiếp theo? Tôi không nghĩ rằng chúng ta sẽ thấy một cuộc đại di cư ồ ạt từ Optimistic sang ZK trong vài tháng tới. Thay vào đó, hãy chú ý đến các dự án DeFi lớn như Uniswap, Aave và Curve – họ sẽ là những người quyết định. Nếu họ triển khai các phiên bản gốc trên ZK (không chỉ là cầu nối), đó sẽ là tín hiệu xác nhận cuối cùng. Cho đến lúc đó, tôi khuyên các nhà đầu tư nên theo dõi sự thay đổi trong tỷ lệ phân bổ TVL giữa các rollup, chứ không phải giá token. Vì như tôi đã nói, giá token có thể bị thao túng bởi các câu chuyện, nhưng dòng vốn thực sự luôn nói lên sự thật. Câu hỏi mà tôi để lại cho bạn đọc là: Liệu sự thừa nhận của Vitalik có mở đường cho một giai đoạn hợp nhất các rollup, nơi công nghệ ZK trở thành tiêu chuẩn, nhưng Optimistic vẫn tồn tại dưới dạng các giải pháp lai? Hay chúng ta sẽ chứng kiến một cuộc chiến mới giữa các hệ sinh thái ZK cạnh tranh nhau? Thời gian sẽ trả lời, nhưng dữ liệu đã bắt đầu kể câu chuyện.