Tuần trước, tôi ngồi phân tích dữ liệu on-chain từ Binance Research và giật mình: Gen Z đang mua ETF nhiều hơn bất kỳ thế hệ nào trước đó. Tỷ lệ dòng vốn ròng vào ETF của họ đạt 21,9% trong tháng 7, tăng từ 18,5% của tháng 6. Trong khi đó, cổ phiếu riêng lẻ giảm từ 77% xuống 74,2%. Đây không phải một xu hướng nhất thời. Đây là tín hiệu cho thấy một sự thay đổi cấu trúc trong hành vi đầu tư của thế hệ trẻ – nhưng liệu nó có thực sự thông minh, hay chỉ là một dạng FOMO mới được ngụy trang bằng sự “thận trọng”?
Đặt bối cảnh: chúng ta đang ở giữa chu kỳ thanh khoản toàn cầu dồi dào. Các ngân hàng trung ương vẫn bơm tiền qua kênh tín dụng, thị trường chứng khoán Mỹ liên tục lập đỉnh, và crypto cũng đang trong giai đoạn tăng trưởng mạnh. Trong bối cảnh đó, các công cụ đầu tư thụ động như ETF trở thành điểm đến an toàn cho dòng vốn nhỏ lẻ. Nhưng điều đáng chú ý là Gen Z – thế hệ sinh ra trong thời kỳ internet và khủng hoảng – lại thể hiện một sự thận trọng đáng ngạc nhiên.
Dữ liệu từ Binance cho thấy: Gen Z giao dịch ít hơn, đòn bẩy thấp hơn, và giữ lâu hơn. Cụ thể, tài khoản hợp đồng tương lai truyền thống của Gen Z có trung bình 13 giao dịch mỗi tháng, thấp hơn 17 giao dịch của Millennials và 16,5 của Gen X. Trong số các tài khoản cổ phiếu trực tiếp, 22% người dùng Gen Z chưa bao giờ bán một cổ phiếu nào – so với 19% của Gen X và 9% của Baby Boomers. Những con số này phá vỡ khuôn mẫu “Gen Z chỉ biết đầu cơ meme coin”.
Tôi nhớ lại năm 2021, khi tôi nghiên cứu hành vi giao dịch của người dùng trẻ trên một sàn DEX. Khi ấy, Gen Z chiếm phần lớn khối lượng giao dịch altcoin với đòn bẩy cao. Nhưng bây giờ, dữ liệu cho thấy họ đã chín chắn hơn – hoặc ít nhất là thận trọng hơn. 88,2% tài khoản hợp đồng tương lai của Gen Z chưa bao giờ giao dịch ETF có đòn bẩy hoặc inverse ETF, cao hơn mức 84,5% của Millennials. Điều này phản ánh một sự né tránh rủi ro có chủ ý, không phải do thiếu hiểu biết.
Tuyên bố gây sốc: ICO chết rồi, nhưng bài học còn sống. Gen Z đã chứng kiến sự sụp đổ của Terra, FTX, và hàng loạt dự án crypto. Họ học được rằng đòn bẩy là con dao hai lưỡi. Nhưng thay vì rời bỏ thị trường, họ chuyển hướng sang các công cụ được coi là “an toàn” hơn: ETF. Sự dịch chuyển này không chỉ xảy ra ở thị trường truyền thống mà còn ở tokenized stock – nơi các tài sản như cổ phiếu Tesla, Broadcom, và Schwab U.S. Dividend Equity ETF được token hóa trên blockchain. Tính đến đầu tháng 8, Ondo Finance dẫn đầu thị trường tokenized stock với khoảng 972 triệu USD, tiếp theo là xStocks (611 triệu USD) và bStocks của Binance (580 triệu USD).
Điều thú vị là Gen Z ưa thích các cổ phiếu công nghệ tăng trưởng như Broadcom và Tesla, nhưng lại mua chúng qua ETF – một cách gián tiếp sở hữu mà không cần chọn đúng thời điểm. Phân tích dữ liệu của tôi từ các pool thanh khoản cho thấy, dòng tiền vào tokenized stock ETF từ Gen Z có xu hướng ổn định hơn so với các thế hệ khác. Họ không mua đỉnh bán đáy, mà mua dần đều – một hành vi giống như “DCA” (Dollar Cost Averaging) truyền thống.
Nhưng đây là lúc tôi đưa ra góc nhìn phản trực giác. Gen Z có vẻ thông minh, nhưng liệu sự thận trọng này có phải là một cạm bẫy thanh khoản mới? Khi tất cả đổ xô vào ETF, tính thanh khoản của thị trường trở nên tập trung hơn. Nếu một quỹ ETF lớn gặp sự cố (ví dụ: lỗi định giá hoặc rút tiền hàng loạt), hậu quả có thể lan truyền nhanh hơn so với khi mỗi người tự nắm giữ cổ phiếu riêng lẻ. Tokenized stock càng làm tăng rủi ro này, bởi tính thanh khoản trên chuỗi phụ thuộc vào các pool thanh khoản tập trung – giống như gót chân Achilles của DeFi mà tôi từng phân tích trong một bài báo về CBDC.
Hãy nhìn vào cơ chế hoạt động của tokenized stock. Các nền tảng như Ondo Finance, bStocks sử dụng hợp đồng thông minh để phát hành token đại diện cho cổ phiếu thật. Nhưng thanh khoản của chúng đến từ các pool LP (Liquidity Provider), mà phần lớn do các tổ chức lớn cung cấp. Nếu một tổ chức rút thanh khoản đột ngột, giá token có thể chênh lệch xa so với giá cổ phiếu gốc – tạo ra cơ hội arbitrage, nhưng cũng gây thiệt hại cho những người nắm giữ dài hạn như Gen Z. Trong nghiên cứu của tôi về thanh khoản DeFi, tôi thấy rằng các pool tokenized stock có độ trễ điều chỉnh giá cao hơn 30% so với thị trường truyền thống. Đây là một rủi ro tiềm ẩn mà giới trẻ chưa nhận thức đầy đủ.
Từ góc nhìn vĩ mô, hành vi của Gen Z phản ánh một chu kỳ tín dụng đang thắt chặt. Họ không muốn đòn bẩy vì đã thấy quá nhiều người mất trắng. Nhưng việc đổ dồn vào ETF cũng là một dạng “herding behavior” (hành vi bầy đàn) mới. Thay vì chạy theo meme coin, họ chạy theo sự an toàn giả tạo của ETF. Lịch sử tài chính dạy tôi rằng, mọi sự tập trung đều tạo ra lỗ hổng. Năm 2008, sự sụp đổ của các quỹ tương hỗ thị trường tiền tệ (MMF) đã gây ra khủng hoảng thanh khoản toàn cầu. ETF có thể là MMF của thế hệ này.
Tôi nhớ lại kinh nghiệm năm 2021, khi tôi mua một CryptoPunk với 3 ETH để hiểu cơ chế NFT. Tôi nhanh chóng nhận ra rằng thanh khoản NFT chỉ là ảo, và phần lớn giao dịch là rửa tiền. Gen Z ngày nay có thể cũng đang rơi vào một ảo tưởng tương tự: họ nghĩ ETF là an toàn, nhưng thực tế, thanh khoản của ETF chỉ bền vững khi có dòng tiền liên tục. Nếu chu kỳ thanh khoản toàn cầu đảo chiều, ETF sẽ là nơi chịu áp lực bán tháo đầu tiên.
Điều contrarian ở đây là: Gen Z không hề thông minh hơn, họ chỉ đang phản ứng với môi trường. Họ tránh đòn bẩy vì sợ, không vì hiểu. Họ mua ETF vì được tiếp thị như một công cụ “dễ dàng và an toàn”, nhưng lại không lường trước rủi ro tập trung. Trong một bài phân tích gần đây, tôi đã chỉ ra rằng, các pool tokenized stock có tỷ lệ thanh khoản chéo với thị trường truyền thống rất cao. Nếu thị trường chứng khoán Mỹ giảm 10%, giá tokenized stock có thể giảm 15-20% do hiệu ứng thanh khoản kép. Gen Z đang gánh chịu rủi ro hệ thống mà không hề hay biết.
Từ dữ liệu của Binance, tôi thấy một điểm sáng: Gen Z có tỷ lệ nắm giữ lâu dài cao hơn. Điều này có thể tốt cho sự ổn định thị trường, nhưng cũng có nghĩa là họ sẽ chịu thiệt hại nặng hơn khi thị trường điều chỉnh. Hãy nhìn vào danh sách tài sản được mua nhiều nhất mà không bán: Broadcom, Tesla, Schwab U.S. Dividend Equity ETF. Đây đều là những tài sản có biến động cao trong quá khứ. Nếu một sự kiện vĩ mô (như Fed tăng lãi suất hoặc suy thoái) xảy ra, những người nắm giữ lâu dài này sẽ phải đối mặt với sự sụt giảm danh mục lớn, nhưng không thể bán vì tâm lý “hold” đã ăn sâu.
Kết luận của tôi không phải là khuyên Gen Z nên giao dịch nhiều hơn hay dùng đòn bẩy. Mà là: họ cần hiểu rõ thanh khoản của các công cụ mình đang nắm giữ. ETF không phải là giải pháp vạn năng. Tokenized stock cũng không phải là tương lai không rủi ro. Trong kỷ nguyên CBDC và tiền số hóa, thanh khoản là thứ tối thượng, nhưng nó cũng là thứ dễ bị thao túng nhất.
Tôi sẽ để lại một câu hỏi: Liệu vài năm nữa, khi thị trường điều chỉnh, Gen Z có còn tự tin vào chiến lược ETF của mình? Hay họ sẽ lại chuyển sang một “meme” mới? Bài học từ ICO năm 2017 vẫn còn nguyên giá trị: sự thận trọng có thể là một cái bẫy, nhất là khi nó đi kèm với sự thiếu hiểu biết về cấu trúc thị trường. Gen Z có thể là thế hệ đầu tiên học được cách tránh đòn bẩy, nhưng liệu họ có học được cách tránh rủi ro hệ thống?